Vefsnmål

Vefsnmål eller midt-helgelandsk femner dei tradisjonelle nordnorske målføra i dei midtre delane av Helgeland, det vil seia området frå Herøy på kysten i vest til Hattfjelldal mot Svenskegrensa i aust, herunder området kring Vefsnfjorden og langs Vefsnavassdraget.[1] Dialekten har både nordnorske, austnorske og vestnorske målmerke.

MålmerkeEndra

Som andre nordnorske dialektar har vefsnmålet:

  • Høgtone – Ord byrjar med ei høg tone som dett mot slutten av ordet.
  • Fri Apokope – Eldre vekslar mellom reduserte former og fullformer av ord, alt etter kva ord som er lagt mest trykk på.
  • Palatalisering (j-klang) i ord som mann og land.
  • tjukk-l både av rd og av vanleg l. Orda stol og bord rimar.
  • Uttale av sj-ljoden som s-j [sj].[2]
  • Dativ av preposisjonar – Til dømes er det skilnad på å far i skojen og å far i skojæ. Fyrste tilseier at ein er på tur inn i skogen, og siste tilseier at ein allereie er i skogen.

Vefsnmålet i høve til nordnorskEndra

 
Kartet viser Helgeland. Vefsnmålet vert tala i dei mørkegråe områda.

Vefsnmål skil seg frå dialektane nord og sør på Helgeland gjennom fylgjande målmerke:

  • Lenisering av lukkeljodar – i delar av dialektområdet finst det fleire halvstemde/stemde konsonantar, slik at ordet kjøt kan låta som kjød og ordet de/dykk kan låta som dog(g)er. Slik lenisering er mindre utbreidd på indre Helgeland og blant unge språkbrukarar.[3]
  • Svake hokjønnsord har endinga -o i bunden form: klokko, jento. På kysten vert dette kalla hærøyfjæringsoen – o i bunden form er bruka i Herøy, mens Nesna i nord har -a og Vega i sør har .
  • Svake hokjønnsord har i fleirtal endingane –år, -ån: jentår, jentån
  • Vefsnmålet har stort sett ikkje spor etter jamning.
  • Vefsnmål har lang vokal i ord som råk og fåk
  • Vefsnmål har apokope i infinitiv av verb i tillegg til langforma av verbet. På kysten og blant ungdom er langformene sjeldnare brukte: å varæ/va for å vera, å etæ/et for å eta, å gangæ/gang/ga for å gå.
  • Vefsnmål skil mellom tonelag 1 og tonelag 2. Dette skiljet finst ikkje sør i Helgeland.

Språklege variasjonarEndra

Innanføre det store området som er Midt-Helgeland finst det nokre skilnader i målet langs kysten og i dei områda på innlandet. På 1990-talet gjorde to elevar på Mosjøen Vidaregåande Skole ei undersøking der dei samanlikna talemålet på Hærøy ute ved kysten, og det i hattfjelldalen på innlandet. Dei kom fram til at det var få strukturelle skilnader, men at den største skilnaden ligg i alder. Dei fann altså ut at det er større skilnad på gamle og yngre dialektbrukarar enn mellom folk frå dei ulike kommunane.[3]

Dei største skilnadene mellom kyst og innland mest i lydsystemet. Utover Leirfjorden og i dei ytre områda har dei affrikativ uttale av kj-lyden, altso ein slags tkj-lyd. Denne er [c͡ç] i lydskrift. Ein annan skilnad ligg i uttalen av den opne ò-vokalen i ord som skot, lov og grofte (bregne). På innlandet er denne ein ø-lyd: skøt, løv og grøftæ, med han på kysten er ein å-lyd: skåt, låv, gråftæ. På innlandet finn ein lang e-vokal i notid av sterke verb: fer, grev og dreg. På kysten har desse lang æ-vokal: fær, græv og dræg. Kysten har fleire kortformer av verb enn innlandet, men dativ har halde seg betre der. Elles er språksystemet det same i heile Midt-Helgeland.[3]

VerbbøyingEndra

Verbbøyinga i vefsnmålet fylgjer nynorsk mønster. Tradisjonelt hadde alle verb fri apokope i infinitiv. Ein veksla mellom apokoperte og fulle former av verb. Om verbet ikkje har trykk, får det oftast apokope. Om det står sist i setninga eller er lagt mykje trykk på er det helst fullforma som vert nytta: Di mått no hut å hall' fre! (her er å halda apokopert), dæ vel e kje havæ (her kjem fullforma av å ha fram).

I presens finn ein berre r-ending i kortverb og nokre uregelrette verb. Sterke verb får inga presensending, slik som i moderne nynorsk. Derimot kan telja-verb få ending i presens, i motsetning til nynorsk.

Døme på verbbøying [4]
Klasser Infinitiv Presens Preteritum Presens Perfektum Nynorsk
Uregelrette verb å bi bi vart vørte å verta/bli
å gjær(æ) gjær(e) gjol(e) (nyare: gjor(e) gjort å gjera
å vet(æ) veit vesst(e) vesstæ el. vetæ å veta
å sjå sir såg sét å sjå
å læg(æ) (nyare: å lægg) læg (nyare: lægg) la('e) lagt å leggja
å lig(æ) (nyare: å ligg) lig (nyare: ligg) låg li'e (nyare: logge) å liggja
Sterke verb Klasse 1 å bit(æ) bit beit bete å bita
å driv(æ) driv dreiv dreve å driva
Klasse 2 å bryt(æ) bryt brøut brøte å bryta
Klasse 3 å finnj(æ) finnj fannj funnje å finna
Klasse 4 å komm(æ) kjæm kom komme å koma
å skjær(æ) skjær skar skøre å skjera
å va(ræ) e va vøre å vera
Klasse 5 å gi gi('e) ga gø('e) å gjeva
å les(æ) (nyare: å læs) les (nyare: læs) las (nyare: leste) lese (nyare: lest) å lesa
Klasse 6 å tak(æ) el. å ta te(k) (nyare: tar) to(k) tikje (nyare: tatt) å taka
å far(æ) (nyare: å fær) fer (nyare: å fær) for føre (eldre: fare) å fara
å stannj(æ) står sto sti'e å stå
å væks(æ) væks vaks vøkse å veksa
Klasse 7 å gang(æ) el. å ga går gjækk gått å gå
å læt(æ) læt læt læt(e) å lata
Svake verb Telja-verb å tæl(æ) tæl(e) tært(e) tært å telja
å væl(æ) væl(e) vært(e) vært å velja
sømm(æ) sømm(e) sømt(e) sømt å symja
E-verb å vis(æ) vis(e) vist(e) vist å visa
A-verb å kast(æ) kastæ kastæ kastæ å kasta
Kortverb å tru trur trudj(e) trudj å tru
å tre(æ) tre'e træde træd å tre
å blø(æ) blø'e bløde blød å bløda

I yngre språkbruk er fleire bokmålsformer vanlegare. Ein finn og innovasjonar i yngre mål, t.d. seier mange har løgge/logge i staden for har li'e. Dette er ikkje i tråd meg skriftspråka som derimot har formene har lege og har ligget.

UttaleEndra

Uttalen i vefsnmålet har desse målmerka:

  • Retrofleks uttale – retrofleksane er kombinasjonar med /r/ + alveolarar. Dei er ikkje fonemiske på lik linje med austnorsk.
  • Palatal uttale – palatalane kjem som oftast frå lange alveolarar. Mann og kall er uttala som /maɳ/ og /ka:ʎ/.
  • Tjukk-l som på austnorsk – den tjukke l-en kjem frå både historisk l og norrøn rð.
  • /ʎ̥/ er ein ljod som kjem frå norrøn /tl/. Ljoden finst berre i nokre få ord. Orda å fatle og tatlete vart tradisjonelt uttala som fahlæ /faʎ̥ä/ og tahlåt /taʎ̥od̥/.
  • Som mange sørvestlandske dialektar har vefsnmålet ei form for blauting av dei harde konsonantane p, t og k. I motsetning til sørvestlandsk er desse halvstemde, og ikkje fullblaute konsonantar som b, d og g. Dei læt meir som harde konsonantar, sjølv om òg blaute konsonantar vert uttala på denne måten. Dei halvstemde plosivane er ofte kalla leniserte plosivar. Somme stavingar har samanfall, som resulterer i at ustemde og stemde plosivar ikkje er skilde.[3]

Tavla under viser kva stavingar som får samanfall. Dette fenomenet gjer at to ord som veg og vegg læt likeins. For folk som ikkje har desse i talen sin høyrest dei begge ut som væk.

K1 = /p t k/, K2 = /b g/, K3 = /b̥ d̥ g̥/

leniseringa
Nynorsk døme Vefsnmål døme
V:K1 lika /li:ka/ V:K3 /li:g̥ä/
VK2 ligga /liga/
V:K2 dag /da:g/ /da:g̥/

Dette særdraget er så godt som borte hos yngre språkbrukarar.

Orda helg, ferd, elg, elv, og verd vert tradisjonelt uttala halg, fal, alg, ålv og val (med tjukk-l).

SubstantivbøyingEndra

Bøyingsmønsteret i det tradisjonelle målet ser som regel slik ut, men det finst likevel unnatak.

Bøyingsmønsteret[4]
Eintal Fleirtal
ubunden bunden dativ ubunden bunden
Sterke hankjønnsord -en -an
Svake hankjønnsord -e -o
Sterke hokjønnsord -en -e -en
Svake hokjønnsord -o -år -ån
Sterke inkjekjønnsord -e -an
Svake inkjekjønnsord -år/-æ -ån/-an

Ei lita gruppe inkjekjønnsord som endar på i eintal (slike som øyra) har fått same bøying som svake hokjønnsord på tradisjonelt vefsnmål. Såleis at det heiter øuår og ørår for augo og øyro. Det same har hende i mange midlandske målføre. Det same fenomenet finst på færøysk, der orda eyga og oyra kan vera eygur og oyrur i fleirtal.

Døme på bøyingar[4]
Eintal Fleirtal
ubunden bunden dativ ubunden bunden
Sterke hankjønnsord skog skojen1 skojæ1 skogæ2 skogan2
søu søuen1 søuæ1 søue2 søuen2
Svake hankjønnsord bakke2 bakken2 bakko2 bakkæ2 bakkan2
Sterke hokjønnsord bygd bygdæ1 bygden1 bygde2 bygden2
år åræ1 åren1 åræ2 åran2
dør døræ1 døren1 dørnæ2 dørnan2
Svake hokjønnsord vekæ2 veko2 veken2 vekår2 vekån2
Sterke inkjekjønnsord lam lamme1 lammæ2 lamm/låmm lamman1/låmman1
vatn1 vatne1 vatnæ2 vatn1 vatnan1
æple2 æple2 æplæ2 æple2 æplan2
Svake inkjekjønnsord øuæ2 øuæ2 øuæ2 øuår2 øuån2
jartæ2 jartæ2 jartæ2 jartæ2 jartan2

DativEndra

Vefsnmålet hadde tradisjonelt dativ, men berre etter preposisjonar. Etter preposisjonane i og vert dativ berre nytta med påstad. Dativ fleirtal finst i nokon mon, men er sjeldan og mest bruka i faste vendingar med stadnamn: i strøumo2, i hålmo2. Ein finn restar av ubunden dativ i uttrykk som a nyo (av nytt), å nyo (på nytt) og a heilo (av eit heilt (stykke)), samt andre vanlege uttrykk som i live2.[4]

Døme på dativ:[4]

  • Han gjekk mæ knivæ i ha'nd. «Han gjekk med kniven i handa»
  • Dar oppi bakko fekk n sjå ein hørd-mann så sto og haugd ve. «Der oppi bakken fekk han sjå ein hulder-mann som stod og hogg ved»
  • Han låg mæ rauhuvæ på å nattæ, slik skikkjen va før i ti'n. «Han låg med raudhuve på om natta, slik skikken var før i tida.»
  • Mæ-kvart va dæ så høgt at dæ song i fjellæ. «Stundom var det så høgt at det song i fjellet.»

Sermerkte ordEndra

Somme substantiv har avvikande genus i helgelandsmål:

ein nebb (sjeldan), ein fjøs, ei lae, ei famn, eit kai, eit botn (truleg i analogi med vatn).

OrdtilfangEndra

Tradisjonelt vefsnmål har teke vare på ordtilfang som ikkje lenger er nytta i standard norsk, det vere seg bokmål eller nynorsk. Døme på det kan vera ånnår for ski (norrøn: ǫndurr) eller måg for svigerson (norrøn: mágr). No er slike særmerkte ord for det meste gjengne ut av bruk. For gut og jente vart det på Midt-Helgeland tradisjonelt nytta glunt og tøus. Mann og kone var kallj og kjæreng/kånæ, men no er desse ikkje like vanlege lenger.

PronomenEndra

Personlege Pronomen[4]
Subjekt Objekt Eigedom
1. person e me minnj, mi, mett, mennæ
2. person du de dinnj, di, dett, dennæ
3. person Hankjønn hannj hannj, 'an, '(e)n hanjs/hass
Hokjønn ho ho, 'o hinnjes
Inkjekjønn
Refleksiv se sinnj, si, sett, sennæ
1. person vi åss vår, vårt, vår (våres)
2. person Vanleg dåkker dåkker dåkkers
Vyrdeleg I ør ørs
3. person di, dei dæres

Formene hanjs, hinnjes og dæres vert hannjes, hennjes og dæmmers hjå yngre målbrukarar. Så seint som i fyrstninga av 1900-talet var det endå eldre målbrukarar som bruka I. Dette pronomenet vart nytta då ein måtte vera høfleg, oftast mot dei eldre, t.d. Slo I ør, bæssfar? «Slo du deg, bestefar?». I nyare tid har forma våres teke over for vår/vårt. I den tradisjonelle dialekten vart dei bruka i trykksterke stoder og di i trykksvake.

Peikande pronomenEndra

Her og der heiter hér og dar. Tradisjonelt var det skilnad på nære og fjerne peikande pronomen. Om det peikande pronomenet har trykk (oftast når det står åleine utan eit substantiv) får det helst endinga -.[4]

Peikande pronomen[4]
han-/hokjønn inkjekjønn fleirtal
nær adjektivsk denne dette desse
substantivsk dennenæ dettenæ dessenæ
fjern adjektivsk dannæ dattæ dassæ
substantivsk dannænæ dattænæ dassænæ

Ofte er det variasjon i vokallengda i desse orda. T.d. kann ein høyra både danæ og dannæ[2]. Hjå yngre målbrukarar vert uttrykk som denj hær, dæ hær og di hær nytta i staden.

SpørjeordEndra

Tradisjonelt bruka ein kor i tydinga korleis på vefsnmålet: «kor dæ går?». Ordet kunne uttalast som kår, kør og attpåtil kur , men no er kor einerådande[2]. Denne bruken liknar mykje på bruken av hur på svensk (t.d. hur går det). I nyare tid har andre former kome inne i dialekten, som korsn, kersn og keles. I eldre mål fanst òg formene kvar og kvarst for nynorsk kvar (bm: hvor til), men desse er for det meste ute av språkbruken i dag.

Spørjeorda i vefsnmålet samanlikna med andre mål
Vefsnmål Nynorsk Bokmål Norrønt Svensk Engelsk Tysk
ke (eldre: kve) kva hva hvat vad what was
kor/kår/kør/kur (mykje) kor (mykje) hvor (mye) hversu (mikit) hur (mycket) how (much wie (viel)
kor/kår/kør/kur korleis hvordan hversu hur how wie
kor/kvar/kvarst kvar/kor hvor hvar var where wo
kem kven hvem hverr vem who wer
keti/nå(r) kva tid/når når hvenær nær when wann

SpråkprøveEndra

Ivar Aasen var på Helgeland hausten 1846 og studerte dialektene. «Paa Kulstad havde jeg det meget behageligt, og fandt god Anledning til at samle Kundskab om Sproget».[5] Han skreiv ned denne prøva på vefsnmål:

«Her va eingong ein Mann her inne i Vefsna i gamal Ti. Han heite Heming. Dei fortæle, at han hae ein Aannaar, eit Skie, so va saa laga, at naar’n to dæ paa Foten, saa gjekk dæ a se sjøl over Fjell, Hav aa Dalæ mæ ei aabello Drægt, berre saa Kove sto ette. Aa dæ stana ikkje, før’n sjøl ville. Eingong kom ’n vestaan-ette ifraa Brynn-Øyæ paa Skie sit. Den Tiæ ’n la’ aasta’, ha ’n Hun’n sin mæ se. Han kom paa Skie sit neføre brattast Øy-Fjelle aa va framme tre Dage før Hun’n. Daa ’n do, va dar ingjen, so tor’ bruk’ Skie, før dar va ingjen, so kunn’ styr’ dæ. Saa to dei aa la Skjie paa Kjerkje-Lofte, aa Vio vart sett i Kjerkje-Døræ. Dar segj’ dei Skie ligg, aa Vio, so e gjol a Jarn, kann ein sjaa i Kjerkje-Døræ enno.»[6]

Boka Far etter Fedrane: Folkeminne innsamla i Vefsn er ei samling av mange forteljingar på Vefsnmålet. Dette er eit utdrag frå boka:

«Dæ va ein glunt her i bygden så fekk slek mon i i taus. Men ho vill kje vet a 'n. Ho ha ein annæ fyre. Før detenæ vill han hem se på tausæ. Ein gòng han va mæ Lofotæ, kom han i-lag-mæ ein runar-finn. Og så fekk 'n fi'n te å sæt gan i feskjo. Dæ va å kveld'n mæ di sat å åt, at dæ kom i gan-flogæ og flaug i feskjo. Ho flaug inn i ålbogjen, og fór att og fram inn-punn skinnæ. Dæ gjord så óblettele ondt, at feskjo børde kje. Men så fekk di tak på flogo. Di skynnæ se mæ knivæ og skar ho ut, og fekk ho på varmen. Han, trollbalgjen, så fekk fi'n te å gjer detenæ vart ein mann dæ føld óløkkæ mæ sidan.»[7]

ReferansarEndra

  1. Etter Hallfrid Christiansen Norske dialekter, i Kjell Øksendal: Målføret i vefsnbygdene
  2. 2,0 2,1 2,2 Vilhjelm Riksheim (1921): Ljodvoksteren i Vefsn-målet. Kra.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Per Sjåvik (1998). «Dialektane på Helgeland». Årbok for Helgeland. 
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 Kjell Øksendal: Målføret i vefsnbygdene, i Vefsn bygdebok b. III (Mosjøen 1977)
  5. Ivar Aasen Dagbøker 1846-50
  6. Om HemingIvar Aasen: Prøver af Landsmaalet i Norge
  7. Reidar Svare (1950). Far etter fedrane: Folkeminne innsamla i Vefsn. Vefsn Historielag.