Vefsnmål eller midt-helgelandsk femner dei tradisjonelle nordnorske målføra i dei midtre delane av Helgeland, det vil seia området frå Herøy på kysten i vest til Hattfjelldal mot Svenskegrensa i aust, herunder området kring Vefsnfjorden og langs Vefsnavassdraget.[1] Dialekten har både nordnorske, austnorske og vestnorske målmerke. Mange av særdraga er likevel svekte eller borte i ungdommeleg eller moderne språkbruk, noko som òg er tilfellet med mange målføre andre stader i landet.[2]

MålmerkeEndra

Som andre nordnorske dialektar har vefsnmålet:

  • Høgtone, mest tydeleg blant yngre språkbrukarar. Tradisjonelt vefsnmål er mindre "syngjande" enn mange andre norske dialektar og variasjonen i tonehøgde er liten.
  • Fri Apokope. Mange ord har ei fullform og ei stuttform, t.d. å gangæ, som er fullform, og å ga(ng), som er stuttform.
  • Bunden fleirtal av Inkjekjønnsord har endinga –an: husan, eplan.
  • Palatalisering (j-klang) i ord som mann og land.

Som austnorske dialektar har tradisjonelt vefsnmål:

  • tjukk-l både av -rd- og av -l- i mange samanhengar: stol rimar på bord.

Som midlandske og ein del trøndske og vestnorske dialektar har tradisjonelt vefsnmål:

  • Bøyingsskilje mellom svake og sterke hokjønnsord både i eintal og fleirtal.
  • Uttale av sj-ljoden som s-j [sj], slik som mange vestnorske målføre[3]

Vefsnmålet i høve til nordnorskEndra

 
Kartet viser Helgeland. Vefsnmålet vert tala i dei mørkegråe områda.

Vefsnmål skil seg frå dialektane nord og sør på Helgeland gjennom følgjande målmerke:

  • Lenisering av lukkeljodar – i delar av dialektområdet er det brukt mange halvstemde konsonantar, slik at ordet kjøt kan låta som kjød, ordet de/dykk kan låta som dog(g)er. Slik lenisering er mindre utbreidd på indre Helgeland og blant unge språkbrukarar.
  • Svake hokjønnsord har endinga –o i bunden form: klokko, jento. På kysten vert dette kalla hærøyfjæringsoen – o i bunden form er bruka i Herøy, mens Nesna i nord har –a og Vega i sør har -å.
  • Svake hokjønnsord har i fleirtal endingane –år, -ån: jentår, jentån
  • Vefsnmålet har stort sett ikkje spor etter jamning.
  • Vefsnmål har lang vokal i ord som råk og fåk
  • Vefsnmål har apokope i infinitiv av verb ved sida av langforma av verbet. På kysten og blant ungdom er langformane sjeldnare brukte: å varæ, å va for å vere, å etæ, å et for å ete, å gangæ, å gang, å ga for å gå.
  • Vefsnmål skil mellom tonelag 1 og tonelag 2. Dette skiljet finn vi ikkje på Sør-Helgeland.

Utbreiing av midthelgelandsmålEndra

Midthelgelandsmål vert snakka i Herøy, i sørdelen av Dønna, i Alstahaug, Vevelstad, i sørdelen av Leirfjord, i Vefsn sør for Drevvatnet, i Grane og i norddelen av Hattfjelldal kommune.

Språkbruken på Helgeland varierer mellom ytre og indre strok, mellom by og land, mellom ung og gammal og mellom ulike sosiale grupper.

Geografisk variasjonEndra

Eit tydleg skilje mellom kystdialekt og innlandsdialekt finn vi i uttalen av open o-ljod. I innlandet vert orda skot. lov, grofte [bregne] uttalt som ø: skøt, løv, grøftæ mens ein på kysten seier : skåt, låv, gråftæ.

Generelt vert det bruka meir apokope og andre kortformer på kysten enn i innlandet.

Dativ har halde seg betre på kysten enn i innlandet.

Variasjon mellom generasjonarEndra

Variasjonen mellom generasjonane er sterkare enn variasjonen mellom kyst og innland. Blant yngre vert dativ berre bruka i stivna uttrykk, mest i stadnamn. Ljodlege og grammatiske særtrekk vert svekte, slik at det skjer ei regional utjamning og slik at ordformer som ikkje vert stødd av skriftspråket, vert svekte.

VerbbøyingEndra

Verbbøyinga i Vefsnmålet er mykje likt nynorsk. Tradisjonelt hadde alle verb fri apokope i infinitiv. Det vil seia at ein nokre gonger brukte apokope, og nokre gonger brukte æ-infinitiv. I dag er dette ikkje spesielt vanleg lenger, då apokope har vorte vanlegare. Likevel er fleire verb framleis vanlege med æ-infinitiv. Døme på slike er å vetæ, å kunnjæ og å heitæ. I presens finn ein berre r-ending i kortverb og nokre uregelrette verb (t.d. å nå – når, å sjå – sir, å tru – trur). Svake a-verb får endinga -æ i alle former (t.d. å kastæ – kastæ – kastæ – har kastæ). Svake e-verb ender på -e i presens, men får andre endingar i fortid. Sterke verb får inga presensending, slik som i moderne nynorsk.

Døme på verbbøying [2]
Klasser Nynorsk Infinitiv notid Preteritum Presens Perfektum
Uregelrette verb å verta/bli å bi bi vart vørte
å gjera å gjær(æ) gjær(e) gjol(e) gjort
å veta å vet(æ) veit vesst(e) vesstæ/vetæ
å sjå å sjå sir såg sét
å leggja å lægæ (nyare: å lægg) læg (nyare: lægg) la('e) lagt
å liggja å ligæ (nyare: å ligg) lig (nyare: ligg) låg li'e
Sterke verb klasse 1 å bita å bit(æ) bit beit bete
å driva å driv(æ) driv dreiv dreve
Sterke verb klasse 2 å bryta å bryt(æ) bryt brøut brøte
Sterke verb klasse 3 å finna å finnj(æ) finnj fannj funnje
Sterke verb klasse 4 å koma å komm(æ) kjæm kom komme
å skjera å skjær(æ) skjær skar skøre
å vera å va(ræ) e va vøre
Sterke verb klasse 5 å gjeva å gi gi('e) ga gø('e)
å lesa å les(æ) (nyare: å læs) les (nyare: læs) las (nyare: lest(e)) lese (nyare: lest)
Sterke verb klasse 6 å taka å ta(kæ) te(k) (nyare: tar) to(k) tikje (nyare: tatt)
å fara å far(æ) fer for føre (eldre: fare)
å stå å stannj(æ) står sto sti'e
å veksa å væks(æ) væks vaks vøkse
Sterke verb klasse 7 å gå å gang(æ)/ga går gjækk gått
å lata å læt(æ) læt læt læt
Svake j-verb å telja å tæl(æ) tæle tært(e) tært
å velja å væl(æ) væle vært(e) vært
å symja sømm(æ) sømme sømt(e) sømt
Svake e-verb å visa å vis(æ) vis(e) vist(e) vist
Svake a-verb å kasta å kast(æ) kastæ kastæ kastæ
Svake kortverb å tru å tru trur truddj(e) truddj
å tred å tre(æ) tre'e træde træd
å bløda å blø(æ) blø'e bløde blød

Dette er det tradisjonelle bøyingverket. I nyare språkbruk er fleire bokmålsformer vanlegare. Ein finn og innovasjonar i yngre mål, t.d. seier mange har løge i staden for har li'e. Dette er ikkje i tråd meg skriftspråka som derimot har formene lege og ligget.

LjodlæreEndra

Vefsnmålet har desse ljodlege særdraga:

  • Retrofleks uttale. Retrofleksane er kombinasjonar med /r/ + alveolarar. Dei er ikkje fonemiske på lik linje med austnorsk.
  • Palatal uttale. Palatalane kjem som oftast frå lange alveolarar. Mann og kall er uttala som /maɳ/ og /ka:ʎ/.
  • Tjukk-l som på austnorsk. Den tjukke l-en kjem frå både historisk-l og norrøn-rð. Orda bord og stol rimar: /bu:ɽ/ og /stu:ɽ/.
  • /ʎ̥/ er ein ljod som kjem frå norrøn /tl/. Ljoden finst berre i nokre få ord. Orda å fatle og tatlete vart tradisjonelt uttala som fahlæ /faʎ̥ä/ og tahlåt /taʎ̥od̥/.
  • Målføret har ei slags blauting av plosivar Dei halvstemde plosivane er ofte kalla leniserte plosivar. Somme stavingar har samanfall, som resulterer i at ustemde og stemde plosivar ikkje er skilde. Dei er ikkje fonemiske.
leniseringa
Nynorsk døme Vefsnmål døme
V:K1 lika /li:ka/ V:K3 /li:g̥ä/
VK2 ligga /liga/
V:K2 dag /da:g/ /da:g̥/

K1 = /p t k/, K2 = /b g/, K3 = /b̥ d̥ g̥/

Dette særdraget er ikkje vanleg i yngre målbruk.

Orda helg, ferd, elg, elv, og verd vert tradisjonelt uttala halg, fal, alg, ålv og val (med tjukk-l). Dette verkar som å vera ei slags lågning av /e/ framføre tjukk-l.

SubstantivbøyingEndra

Bøyingsmønsteret i det tradisjonelle målet ser som regel slik ut, men det finst likevel unnatak.

Bøyingsmønsteret[2]
Eintal Fleirtal
ubunden bunden dativ ubunden bunden
Sterke hankjønnsord -en -an
Svake hankjønnsord -e -o
Sterke hokjønnsord -en -e -en
Svake hokjønnsord -o -år -ån
Sterke inkjekjønnsord -e -an
Svake inkjekjønnsord -år/-æ -ån/-an

På mange svake inkjekjønnsord (t.d. øyre) har fått same bøying som svake hokjønnsord på tradisjonelt vefsnmål, såleis at det heiter øuår og ørår for augo og øyro. Det same har hende i mange midtlandske målføre og også på færøysk, der kan heita eygur og oyrur (norrønt: augu & eyru).

Døme på bøyingar[2]
Eintal Fleirtal
ubunden bunden dativ ubunden bunden
Sterke hankjønnsord skog skojen1 skojæ1 skogæ2 skogan2
søu søuen1 søuæ1 søue2 søuen2
Svake hankjønnsord bakke1 bakken2 bakko2 bakkæ2 bakkan2
Sterke hokjønnsord bygd bygdæ1 bygden1 bygde2 bygden2
år åræ1 åren1 åræ2 åran2
dør døræ1 døren1 dørnæ2 dørnan2
Svake hokjønnsord vekæ1 veko2 veken1 vekår2 vekån2
Sterke inkjekjønnsord lam lamme1 lammæ2 lamm/låmm2 lamman1/låmman1
vatn vatne1 vatnæ2 vatn2 vatnan1
æple2 æple2 æplæ2 æple2 æplan2
Svake inkjekjønnsord øuæ2 øuæ2 øuæ2 øuår2 øuån2
jartæ2 jartæ2 jartæ2 jartæ2 jartan2

DativEndra

Vefsnmålet hadde tradisjonelt dativ, men berre etter preposisjonar. Etter preposisjonane i og vert dativ berre nytta med påstadsnemning. Dativ i fleirtal fanst òg for lenge sidan, men var veldig sjeldan og brukt mest i faste utrykk t.d. i strøumo2, i hålmo2. Ein finn restar av ubunden dativ i uttrykk som a nyo (av nytt), å nyo (på nytt) og a heilo (av eit heilt stykke), samt andre vanlege uttrykk som i live2.[2]

Sermerkte ordEndra

Somme substantiv har avvikande genus i helgelandsmål:

ein nebb (sjeldan), ein fjøs, ei lae, ei famn, eit kai, eit botn (truleg i analogi med vatn).

OrdtilfangEndra

Tradisjonelt vefsnmål har teke vare på ordtilfang som ikkje lenger er nytta i standard norsk, det vere seg bokmål eller nynorsk. Døme på det kan vere ånnår for ski (norrøn: ǫndurr) eller måg for svigerson (norrøn: mágr). No er slike særmerkte ord for det meste gått ut av bruk. For gut og jente vart det på Midt-Helgeland tradisjonelt nytta glønt/glunt og tøus. Mann og kone var kalj og kjæreng/kånæ, men no er desse ikkje så vanlege lenger. Unge helgelendingar kan markere språkleg identitet med å seie at han skal ta på se brokjæ (buksa) eller ved å seie at han er svang (sulten)

PronomenEndra

Personlege Pronomen[2]
Subjekt Objekt Eigedom
1-person e me minnj mi mett mennæ
2-person du de dinnj di dett dennæ
3-person Hankjønn hannj hanjs/hass
Hokjønn ho hinnjes
Inkjekjønn
Refleksiv se sinnj si sett sennæ
Fleirtal
1-person vi åss vår vår vårt vår
2-person Vanleg dåkker dåkker/dår dåkkers
Vyrdeleg i ør ørs
3-person di/dei dæres

Formene hanjs, hinnjes og dæres vert hannjes, hennjes og dæmmers hjå yngre målbrukarar. Så seint som i byrjinga av 1900-talet var det framleis eldre målbrukarar som nytta i. Dette pronomenet vart nytta då ein måtte vera høfleg, oftast mot dei eldre, t.d. Slo i ør, bæssfar? "Slo du deg, bestefar?". I nyare tid har forma våres teke over for vår/vårt.

Peikande pronomenEndra

Her og der heiter hér og dar. Tradisjonelt var det skilnad på nære og fjerne peikande pronomen. Dersom det peikande pronomenet har trykk (oftast når det står åleine utan eit substantiv) får det ofte endinga -næ.[2]

Peikande pronomen[2]
han-/hokjønn inkjekjønn fleirtal
nær adjektivsk denne dette desse
substantivsk denenæ dettenæ dessenæ
fjern adjektivsk dannæ dattæ dassæ
substantivsk dannænæ dattænæ dassænæ

Hjå yngre målbrukarar vert uttrykk som denj hær, dæ hær og di hær nytta i staden.

SpørjeordEndra

Tradisjonelt fanst det ikkje noko ord for korleis i vefsnmålet. I staden bruka ein kor (t.d. kor går dæ?), som kunne uttalast som kår, kør og attpåtil kur (no er kor einerådande)[3]. Denne bruken liknar mykje på bruken av hur på svensk (t.d. hur går det). I seinare tid har andre former kome inne i dialekten, som korsn, kersn og keles. I eldre mål fanst òg formene kvar og kvarst for nynorsk kvar (bm: hvor til), men desse særs sjeldne i dag. I staden har kor teke over denne tydinga.[4]

Spørjeorda i vefsnmålet samanlikna med dei andre mål
Vefsnmål Nynorsk Bokmål Norrønt Svensk Engelsk Tysk
ke/kve kva hva hvat vad what was
kor/kår/kør/kur (mykje) kor (mykje) hvor (mye) hversu (mikit) hur (mycket) how (much wie (viel)
kor/kår/kør/kur korleis hvordan hversu hur how wie
kor/kvar/kvarst kvar/kor hvor hvar var where wo
kem kven hvem hverr vem who wer
ke-ti/nå kva tid/når når hvenær nær when wann

R-en i når var tradisjonelt stum. Det heitte berre , men no er uttalen med -r vorte einerådande.

SpråkprøveEndra

Ivar Aasen var på Helgeland hausten 1846 og studerte dialektene. «Paa Kulstad havde jeg det meget behageligt, og fandt god Anledning til at samle Kundskab om Sproget».[5] Han skreiv ned denne prøva på vefsnmål:

«Her va eingong ein Mann her inne i Vefsna i gamal Ti. Han heite Heming. Dei fortæle, at han hae ein Aannaar, eit Skie, so va saa laga, at naar’n to dæ paa Foten, saa gjekk dæ a se sjøl over Fjell, Hav aa Dalæ mæ ei aabello Drægt, berre saa Kove sto ette. Aa dæ stana ikkje, før’n sjøl ville. Eingong kom ’n vestaan-ette ifraa Brynn-Øyæ paa Skie sit. Den Tiæ ’n la’ aasta’, ha ’n Hun’n sin mæ se. Han kom paa Skie sit neføre brattast Øy-Fjelle aa va framme tre Dage før Hun’n. Daa ’n do, va dar ingjen, so tor’ bruk’ Skie, før dar va ingjen, so kunn’ styr’ dæ. Saa to dei aa la Skjie paa Kjerkje-Lofte, aa Vio vart sett i Kjerkje-Døræ. Dar segj’ dei Skie ligg, aa Vio, so e gjol a Jarn, kann ein sjaa i Kjerkje-Døræ enno.»[6]

Boka Far etter Fedrane: Folkeminne innsamla i Vefsn er ei samling av mange forteljingar på Vefsnmålet. Dette er eit utdrag frå boka:

«Dei brende ganflogo. Dæ va ein glunt her i bygden så fekk slek mon i i taus. Men ho vill kje vet a 'n. Ho ha ein annæ fyre. Før detenæ vill han hem se på tausæ. Ein gòng han va mæ Lofotæ, kom han i-lag-mæ ein runar-finn. Og så fekk 'n fi'n te å sæt gan i feskjo. Dæ va å kveld'n mæ di sat å åt, at dæ kom i gan-flogæ og flaug i feskjo. Ho flaug inn i ålbogjen, og fór att og fram inn-punn skinnæ. Dæ gjord så óblettele ondt, at feskjo børde kje. Men så fekk di tak på flogo. Di skynnæ se mæ knivæ og skar ho ut, og fekk ho på varmen. Han, trollbalgjen, så fekk fi'n te å gjer detenæ vart ein mann dæ føld óløkkæ mæ sidan.»[4]

ReferansarEndra

  1. Etter Hallfrid Christiansen Norske dialekter, i Kjell Øksendal: Målføret i vefsnbygdene
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Kjell Øksendal: Målføret i vefsnbygdene, i Vefsn bygdebok b. III (Mosjøen 1977)
  3. 3,0 3,1 Vilhjelm Riksheim (1921): Ljodvoksteren i Vefsn-målet. Kra.
  4. 4,0 4,1 Reidar Svare (1950). Far etter fedrane: Folkeminne innsamla i Vefsn. Vefsn Historielag. 
  5. Ivar Aasen Dagbøker 1846-50
  6. Om HemingIvar Aasen: Prøver af Landsmaalet i Norge