Språket mende

Mende, også kalla boumpe, hulo, kossa og kosso, er eit nigerkongospråk i mandespråkgruppa[2] som blir snakka av mendefolk i Sierra Leone og Liberia og elles blir brukt som handelsspråk (lingua franca) i regionen. Det har rundt 1,5 millionar talarar i Sierra Leone og oppimot 20 000 talarar heilt vest i nabolandet Liberia. Dei viktigaste dialektane i språket er kpa, ko, waanjama og sewawa.[1]

Mende
Mɛnde yia

Språket mende

Klassifisering: Niger-kongospråk
 Mandespråk
Bruk
Tala i: Sierra Leone, Liberia
Mendetalande i alt: ca. 1,5 millionar[1]
Skriftsystem: Det latinske alfabetet, mendeskrift
Språkkodar
ISO 639-2: men
ISO 639-3: men
Glottolog: mend1266

Mende er eit SOV-språk og eit tonespråk med fire tonar.[2]

SkriftEndra

Språket kan skrivast med latinske bokstavar eller mendeskrift. Sistnemnde blei utvikla av skreddaren Kisimi Kamara i 1921 som ei stavingsskrift han kalla kikakui. Skrifta blei vidspreidd ei stund, men gjekk så tilbake for latinske bokstavar, som erstatta henne.[3] Bibelen blei omsett til mende og gjeven ut i 1959 med latinske bokstavar.

Mendealfabetet med latinsk-baserte bokstavar er: a, b, d, e, ɛ, f, g, gb, h, i, j, k, kp, l, m, n, ny, o, ɔ, p, s, t, u, v, w, y.[4][5]

Mende har sju vokalar: a, e, ɛ, i, o, ɔ og u.[6][7]

FonologiEndra

KonsonantarEndra

Labial Alveolar Palatal Velar Glottal
Plosiv ustemd p t k
stemd b d ɡ
prenasalisert m͡b n͡d ŋ͡ɡ
Frikativ ustemd f s h
stemd v
Affrikat ustemd k͡p
stemd d͡ʒ ɡ͡b
prenasalisert ɲd͡ʒ ŋɡ͡b
Lateral l
Nasal m n ɲ ŋ
Approksimant w j

VokalarEndra

Framre Sentral Bakre
Trong i u
Halvtrong e o
Halvopen ɛ ɔ
Open a

[8]

På filmEndra

Mende blei mykje brukt i filmane Amistad og Blood Diamond. Det var emne for dokumentarfilmen The Language You Cry In.

DømeEndra

Talord[2]
  • itá - 1
  • feleé - 2
  • sawaá - 3
  • náâni - 4
  • lɔɔlu - 5
  • wɛita - 6
  • wɔfeela - 7
  • wáyâkpa - 8
  • táluu - 9
  • puú - 10
Artikkel 1 frå Menneskerettsfråsegna
1. Ngayilii ye ngilei
Numuvuisia kpɛlɛɛ ta ti le tɛ yɛ nduwɔ ya hu, tao ti nuvuu yei kɛɛ ti lɔnyi maa hɛwungɔ. Kiiya kɛɛ hindaluahu gɔɔla a yɛlɔ ti hun. Fale mahoungɔ ti ti nyɔnyɔhu hoi kia ndeegaa[2]
Artikkel 1
Alle menneske er fødde til fridom og med same menneskeverd og menneskerettar. Dei har fått fornuft og samvit og skal leve med kvarandre som brør.

KjelderEndra

  1. 1,0 1,1 Ethnologue
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 «Mende Language - Structure, Writing & Alphabet - MustGo». Henta 13. juni 2022. 
  3. Unseth, Peter. 2011. Invention of Scripts in West Africa for Ethnic Revitalization. I The Success-Failure Continuum in Language and Ethnic Identity Efforts, red. Joshua A. Fishman og Ofelia García, s. 23-32. New York: Oxford University Press.
  4. Coble, Scott. n.d. "Mende." AboutWorldLanguages.com (vitja 8. oktober 2014)
  5. «Langue : mende». Systèmes alphabétiques des langues africaines. Arkivert frå originalen 2018-02-04. Henta 14. februar 2019. 
  6. A Mende Orthography Workshop: Ministry of Education, Freetown, January 21-25, 1980
  7. Pemagbi, Joe. 1991. "A guide to Mende orthography." SLADEA.
  8. Dwyer, David James (1969). Consonant Mutation in Mende. Michigan State University. 

BakgrunnsstoffEndra