Opna hovudmenyen

Pontius Pilatus

romersk politikar
Broom icon.png Denne artikkelen kan ha godt av ein språkvask, som reinskar opp målføringa og/eller innfører same språkstilen overalt.
Broom icon.svg Denne artikkelen kan ha godt av ei opprydding for å nå ein høgare standard og/eller for å verta i tråd med standardoppsettet. Sjå korleis du redigerer ei side og stilmanualen for hjelp.

Pontius Pilatus var ein romersk guvernør eller prefekt i Palestina, den dåverande romerske provinsen Judea, frå år 26 til rundt år 36 e.Kr. under keisar Tiberius. Han er mest kjent frå Bibelen der han er den som tok den endelege beslutningen om Jesu Kristi korsfestelse.

Pontius Pilatus
L Mazzolin Cristo ante Pilatos 1525 MFA Budapest.jpg
Fødd desember 12 f.Kr. (juliansk)
Abruzzo
Død

38 (juliansk)
Gallia

Yrke politikar, militær
Pontius Pilatus på Commons
Ecce Homo («Sjå mennesket!»), Antonio Ciseris tolking av Pontius Pilatus som viser fram ein piska Jesus frå Nasaret til beboerne av Jerusalem.

Dei biografiske detaljane om hans liv før og etter hans stilling i Judea er stort sett ukjende, men har vorte utvida av legendarisk material som hevdar at namnet til hans hustru var Procula (ho er kanonisert som ein helgen i Den ortodokse kyrkja) og hans fødestad var i Fortingall i Perthshire i Skottland. Pilatus sjølv er ein helgen i Den etiopiske ortodokse kyrkja.

TitlarEndra

Ein inskripsjon som er vorte funne ved Caesarea Maritima (som ligg ved kysten mellom Tel Aviv og Haifa i dagens Israel) kallar Pontius Pilatus for prefekt, medan Tacitus omtalar han som promagistrat av denne provinsen.

Pilatus' førenamn er ikkje kjent. Det fanst ikkje meir enn ca. 20 romerske guttenavn i bruk, men anten han har fått førnamnet Gaius eller Markus, ville familienamnet ta over etterkvart som han voks opp. Familienamnet Pilatus tyder «spydkaster». Pilum var ein type spyd beståande av treskaftet på ein til fem fot med smalnande spiss av jarn. Når denne bora seg inn i fiendens skjold , bøygde skafta seg og hengde ned, slik at spydet ikkje kunne verta nytta til kast.

Pilatus’ rolle i dei verdslege opptegnelserEndra

 
Ein standard romersk denarius av sølv

I samsvar med dei kristne evangelia leidde Pilatus rettssaka mot Jesus av Nasaret. Til trass for at han uttalte at han ikkje kunne finna han skyldig i eit lovbrot som kunne straffast med døden, lét han ham likevel korsfesta etter å ha vaska sina hender som eit teikn på at han ikkje kunne klandrast for avrettinga. Pilatus er berømt først og fremst som viktig figur i Det nye testamentet, men det meste som vi faktisk veit om Pilatus kjem frå skriftene til den jødiske historikaren Josephus (ca. 37–ca. 100 e.Kr.).

Etter sigande hadde Pilatus vist ein mangel på forståing for jødiske kjensle, og Josephus gjev to døme:

  • Då soldatane under Pilatus’ kommando kom til Jerusalem lét han dem bera deres flagg med seg og med dens vanlege bilete av keisaren. Flagga vart frakta inn om natta, men vart hurtig oppdaga og jødane strøymde i store mengder til Caesarea for å få dem fjerna, fordi dei oppfatta dem som krenkjande. Pilatus overhøyrte protestane i fem dagar, men den neste dagen lét han høyra på klagene. Han lét jødane omringast av soldatar og truga med at dei ville drepast om dei haldne fram å plaga han med dette spørsmålet. Jødane kasta seg til bakken og blotta nakkane, erklærde at dei føretrekte døden enn å vanhellige sina lóvar. Pilatus som ikkje var lystna på å drepa så mange, ga etter og fjerna flagga.
  • Josephus namngjev ikkje leiaren av den ikkevaldelige motstanden, men i Testimonium Flavianum (eit verk viss ekthet er enno omdiskutert) berre fire vers seinare fortel han at Pilatus ga ordre om korsfesting av ein som vart kalla for Jesus. Det har difor vorte argumentert at leiaren for opprøret var Jesus av Nasaret, men religionshistorikarar har gjeve lita vekt til denne slutningen.

Filon av Alexandria, eller Philo Judaeus, har slått fast at ved eit anna høve, dediserte Pilatus nokre forgylte skjold til æra til keisaren på palasset til Herodes Antipas. Desse skjolda var ikkje ein representasjon av noko som var krenkjande eller forboden, men berre ein inskripsjon av namna til Pilatus sjølv og til keisaren. Jødane oppsøkte han likevel for å få dem fjerna, og då han nekta appellerte dei til keisar Tiberius sjølv som ga ordre om at hyllesten skulle flyttas til Caesarea.

Etter sigande skal Pilatus ha lagt beslag på økonomiske middel som fall til tempelet for å byggja ein akvedukt, noko to nedtegnelser hos Josephus viser:

Ved eit anna høve brukte han dei heilage skattane til tempelet, kalla for corban (qorba), til å betala for å frakta vatn inn i Jerusalem ved ein akvedukt.

Ei menneskemengd kom saman og kom med høglydte krav mot han, men han hadde late soldatar kledast som sivile for å blanda seg i mengda, og på eit gjeve signal kasta dei seg over opprørarane og banka dei såg hardt med stokkar at opprøret vart knust.

Pilatus kan moglegvis ha reagert så strengt mot dei urolege sidan at dei romerske naboprovinsane ikkje var i stand til å gje han militær støtte.

I tida rundt 36 e.Kr. nytta Pilatus arrestasjonar og avrettingar for å knusa noko som synest å ha vore ein samarittisk, religiøs våpenprosesjon som kan ha tolkast som eit opprør. Etter klager til Vitellius, den romerske legaten i Syria, vart Pilatus kalt attende til Roma for å forsvara seg sjølv, og der han i samsvar med legenda skal ha teke sit eige liv. Noko slikt sjølvmord har inkje historisk grunnlag. Ifølgje Eusebius vart han derimot forvist til Vienne i Gallia (Frankrike), medan han i samsvar med Malalas-krønikene vart halshogge under keisar Nero.

Pilatus i dei kristne evangeliaEndra

 
Mihály Munkácsy – Jesus Kristus vert ført fram for Pilatus, 1881

I samsvar med Det nye testamentet vart Jesus bringa fram for Pilatus av dei jødiske autoritetane i Jerusalem etter at dei hadde arrestert og forhøyrt han, og fått svar som dei meinte var blasfemiske.

Pilatus’ spørsmål til Jesus var om han såg på seg sjølv for å vera «Kongen til jødane».

I det påfølgjande forhøyret ved Pilatus, i samsvar med Johannesevangeliet, slo Jesus fast at han er kome til verda [...] for å vitna om sanninga [, og] kvar den som er av sanninga, høyrer min røst, til kva for eit Pilatus svarar Kva er sanning?

Pilatus tilbyr jødane valet mellom å lauslata ein fange i samsvar med Pesach-tradisjonane, den jødiske påska, og dei veljar å lauslata ein forbryt ved namn Barabbas framfor Jesus. Markusevangeliet gjer det klårt at Pilatus hadde følgt konflikten mellom Jesus og prestane, og var av den formening at den bunnet i misunnelse. Han innsåg augesynleg at Jesu «kongedømme» ikkje innebar nokon trussel mot Roma. Opplært til å utøva det romerske mandat («debellare superbos eit parcere subjectis» – slå ned dei hovmodige og spara dei underlegne) var Pilatus heile tida overtydd om at Jesus var uskyldig i dei tiltalene som vart bringa mot han, og fortente ikkje nokon dødsstraff. Berre då han vart konfrontert med valet mellom si eiga politiske framtid og Jesu løslatelse, bøygde Pilatus seg for kravet til folket og tillét at Jesus vart korsfest. Pilatus’ eigen avsmak vert vist i at han hånar dei tilstedeværende ved å seia: Kva vil dere då eg skal gjera med han som dere kallar jødanes konge? Svaret til prestane er Vi har ingen annan konge enn keisaren, noko som er ein tvilsom påstand ved at Judea sidan år 63 f.Kr. hadde vore ein uavhengig nasjon i allianse med Roma, og ikkje ein provins erobra av Roma, og det gav Pilatus ein slag unnskyldning for å setja lovens bokstav til side for eigen personleg vinning.

Markusevangeliet fortel at før Pilatus dømde Jesus til døden, vaska han sina hender føre menneskemengda som kravde Jesu død, og sa: Eg er uskyldig i denne mannens blod.

Spørsmålet om ansvaret for Jesus’ dødEndra

I alle opptegnelser i Det nye testamentet nølte Pilatus med å dømma Jesus inntil menneskemengda insisterte. Nokon har foreslått at dette kan ha vore eit forsøk frå tidlege kristne polemikere på å stilla romarar i eit heldig lys, ved å leggja ansvaret for Jesu død på jødane, og at det var ein del av ein plan hos dei Paulus-trudde kristne, i det føremålet å marginalisere den tilstedeværende jødisk-kristne sekta som vart kalla for ebionittene.

Seinare, etter at den romerske staten avslutta sin forfølging av kristne, tok kyrkja i bruk Den nikenske trosbekjennelse (frå år 325 og Det første kyrkjemøtet i Nikea, sammenkalt av keisaren sjølv). Der vart det slege utvitydig fast at Jesus «var korsfesta under Pontius Pilatus». Det kristne Roma var dermed førebudd på å kritisera sjølv relativt nylege handlingar av ein heidensk romar. Andre har foreslått at hovudårsaka for inkluderingen var å slå fast overtydinga om at Jesus var eit ekte menneske som levde på eit bestemt tidspunkt og på ein bestemt stad.

Pilatus i mytologienEndra

Det finst liten faktisk kunnskap om Pilatus, men mytologien har fylt hola på sin måte. Fiktive hendingar har vorte bygd rundt Pilatus’ dramatiske skikkelse frå svoltne kristne som ynskte å læra meir enn kva dei kanoniserte evangelia avsløra.

Mytisk fødestad i SkottlandEndra

Ei munnleg forteljing i Skottland held fast på at Pontius Pilatus vart fødd i Fortingall ikkje langt frå Kenmore i Perthshire, som ligg i den austlege enden av dalen Glen Lyon og 13 km vest for Aberfeldy. Etter sigande var faren ein romersk offiser som var sendt som ambassadør på eit fredsoppdrag til den piktiske kongen Metellanus som styrde frå år 10 f.Kr. og til 29 e.Kr., og oppheldt seg i festninga Dun Geal overfor dagens Fortingall. Arkeologane har funne restane av eit romersk fort i utkanten av landsbyen. Her skal romaren ha involvert seg med ei lokal kvinne, kanskje frå Metellanus’ eige hus, og resultatet vart ein son som vart fødd på staden. Ambassadøren tok seinare familien med seg tilbake til Roma.

Eit folkeminne i Tyskland fortel at hans fødsel var i Forchheim, eller i ein liten landsby kalla Hausen som ligg fem km frå førstnevnte stad.

Det vert òg sagt at Pontius Pilatus’ familie har samband til regionen Pilat i nærleiken av den franske byen Lyon, der han vert sagt å ha døydd i høg alder. Historikarane vil understreka at det finst ingen faste holdepunkt for verken den skotske, tyske eller det franske sambandet, men det tyder ikkje at legendene er usannsynlige.

Den antikke steininskripsjonen som i 1961 vart funne i Caesarea Maritima, hovudstaden i provinsen Judea, «Pilatus-steinen», har den noka øydelagde teksta Tiberieum Pontius Pilatus, det vil seia ein Pontius Pilatus av Tiberieum. Dedikasjonen slår fast at han var prefectus (vanlegvis skriven praefectus), det vil seia guvernø av Judea. Ordet Tiberieum er derimot ukjent, men nokre forskarar meiner at det kan visa til eit tempel, kanskje bygd til ære for keisar Tiberius. Ein anna forklaring som har vore nemnt, er at det står Hiberieum. På Pilatus’ tid refererte romarane til dei nordlege regionane av det britiske øyar som Hibernia. Problemet til den skotske myten er at sjølv om Julius Cæsar invaderte sørlege England i år 55 f.Kr., rykte ikkje romarane inn i Skottland før i år 43 e.Kr.

Mytisk endeliktEndra

Faren til kyrkjehistoria, Eusebius av Cæsarea siterer i Historia Ecclesiae nokre tidlege apokryptiske opptegnelser som han ikkje nærare identifiserer, om at Pilatus kom i unåde under keisar Caligulas herskertid, vart sendt i eksil til Gallia og til slutt begjekk sjølvmord der i byen Vienne. Andre detaljar kjem frå mindre troverdige kjelder. Hans lik, forteljar «Mors Pilati» (Pilatus’ død) vart liket kasta i elva Tiber ved Roma, men vatna vart så forstyrra av vonde andar at liket vart frakta til Vienne og senka i Rhône. Eit monument i Vienne som vert kalla for Pilatus’ gravstad står enno. Sidan òg vatna i Rhône avviste Pilatus’ lik, vart det igjen fjerna og senka i ein innsjø ved Lausanne. Dets endelege plassering var eit djupt og avsidesliggande fjellvatn (sjå Pilatus (fjell)) ved Luzern, som i samsvar med ein seinare tradisjon enno ber hans namn. Kvar langfredag dukkar kroppen opp frå vatnet og vaskar sina hender.

Pilatus’ død vart dramatisert i eit mellomaldersk mysteriespill i Cornwall i England, kalla Den Corniske Ordinalia.

I den koptisk-ortodokse kyrkje i Egypt vart Pontius Pilatus opphøgt til helgen. I samsvar med den koptiske tradisjonen omvende han seg i all løyndom til kristendomen noko år etter at Jesus vart korsfest. Den viktigaste påverknaden skal ha vore hans kone Claudia Procula. Både Pilatus og Claudia vert feira som helgenar den 25. juni. I den austlege ortodokse kyrkja vert Claudia Procula feira som helgen, men ikkje Pilatus sjølv, sidan evangelia fortel at Claudia bønnfall Pilatus om å ikkje ha noko å gjera med Jesus. I nokre austlege, ortodokse tradisjonar begår Pilatus sjølvmord på grunn av angar over å ha dømt Jesus til døden.

KjelderEndra


BakgrunnsstoffEndra