Opna hovudmenyen
Garnes stasjon, no base for veterantoget på Vossabanen. "Mellemstasjon av 3. Klasse."
Foto: Svein Harkestad
Espeland haldeplass, no stopp for veterantoget.
Haukeland stasjon, no stopp for veterantoget. "Mellemstasjon av 4. Klasse."

Vossabanen er ein norsk jarnbane som no for det meste er ein del av Bergensbanen på strekninga mellom stasjonane Bergen og Voss. Ei nedlagd strekning er teken vare på som veteranjarnbane mellom Takvam og Midtun over Garnes i Bergen kommune, kalla Museet Gamle Vossebanen. Denne delstrekninga er no freda.

HistorieEndra

Vossabanen stod ferdig i 1883 som smalspora jarnbane mellom Bergen og Voss. Banen vart i 1904 ombygd til normalspor, og i 1909 sluttført over fjellet fram til Oslo som Bergensbanen. Banen fekk si største omlegging etter opninga av Ulrikentunnelen og Arnanipatunnelen i 1964, det utgjorde ei stor nedkorting av strekninga mellom Tunestveit og Bergen ved at den lange sløyfa over Garnes og Nesttun vart overflødig. Den gamle linja mista raskt persontrafikken, berre mellom Bergen og Nesttun blei det drive persontog i ei tid etter omlegginga.[1] Sporet er fjerna mellom Minde og Midtun. Frå 1993-94 har det gått eit veterantog om sumaren på den 18 km lange strekninga frå Midtun til Garnes. Sidan 2001 har også godstrafikken på denne sidelinja vore nedlagt.

KulturminneEndra

Bergen kommune uttaler om denne banen sin verdi som kulturminne:

Gamle Vossebanen ... er en fjordbane med unik variasjon i jernbaneanlegg og stasjoner, nøye tilpasset topografien. Jernbanen gikk inn som del i et allerede etablert samferdselsnett, der veier – herunder postveiene og fjordbåttrafikken, var av vesentlig betydning. Ingen andre jernbanestrekninger kan i dag vise til denne kombinasjonen mellom tog- og båttransport. Det er viktig for bevaring av jernbane-historien at utpekte områder rundt banetraseen ikke blir utbygd eller utsatt for andre tiltak som vil forringe opplevelsen av denne viktige kulturminnestrukturen. Sammen med Osbanetrasèen forteller Gamle Vossebanen om samferdelssystemets betydning for industri- og bosetting på steder i Bergens utkantområder.[2]

Syklistar har tidlegare arbeidd for å ta vekk spora og gjera om strekninga mellom Midtun og Haukeland til sykkelsti, som eit alternativ til den trafikkfarlege Hardangervegen. No er strekninga freda og det blir uaktuelt å bruka ho til sykling.

Mektig naturEndra

Særleg vidare innover Sørfjorden går den gamle Vossebana gjennom vakre og naturskjønne omgjevnader. Mange stader er linja lagt om i fleire omgangar, ofte på grunn av skredfaren. Eit eksempel på dette er ved Hana innanfor Trengereid. Der kom eit snøras den 18. januar 1918, som tok banevaktarbustaden til nyss avdøde Torkel Johnsen:

Lufttrykket var så stort at heile huset vart kasta på sjøen. Alle fem omkom. Huset stod på husmannsplassen Seiasteinen bnr. 3 under garden Hana i Vaksdal, og det var tungt snøver og storm då det hende. Denne delen av jernbanesporet er lagt i tunnel no. Etter kyrkjeboka for Samnanger: 'Omkom ved Sneskavl som bortførte huset med 3 mennesker.' Etter aviser og bygdeboka omkom to til, dette var kona Dortea Hansdtr gift Jonsen og fire av barna: Thoralf, Helga, Oskar og Helge. Ei anna dotter Klara Dortea døydde seinare på året, men det er uklart om dette hadde noko med snøskredet å gjere. [3] [4]

LinjekartEndra

(Alle avstandar frå Oslo S over Roa)

Teiknforklaring
    385,32 km Voss st (1883-) / Vangsvatnet (47 moh.) 56,5 moh.
   
    Kvålsåsentunnelen (1990, 4 923 m)
    (390,76 km) Djukastein hp (1936-90) (A) 56 moh.
   
    392,55 km Bulken st (1883-) (A) 54 moh.
    Bulkentunnelen (705 m)
    Vosso (48 m)
    396,16 km Seimsgrend hp (1936-) (A) 48 moh.
    Hotunnelen (710 m)
    399,8 km Saghaug hp (1936-nedl før 2009) [5] (A) (B) 33 moh.
    Skorvetunnelen (7 m)
    403,66 km Evanger st (1883-) 15,5 moh.
  
   Hærnestunnelen (3 336 m)
  
  
   Hærnesvik hp (1936-?) (B) 25 moh.
  
  
  
  
  
  
   Kattegjelet-tunnelen (529 m)
  
  Kattegjelet viadukt tunnel (19 m)
  
   Vetleviktunnelen (292 m)
  
    410,24 km Jørnevik hp (1936-) (A) 25 moh.
  Røvstonatunnelen (542 m)
    414,13 km Bolstadøyri st (1883-) (A) 9 moh.
  
   Bolstadtunnelen (110 m)
   Trollkonatunnelen (1987, 8 043 m)
   Verpelstad hp (?-1987) ved E16 [6] [7] 13 moh.
  
   Dalseid hp (?-1987) ved sideveg til E16 (B) 14 moh.
  
  
  
  Holhøgdatunnelen (73 m)
  industrispor
    425,29 km Dale st (1883-) 43,4 moh.
    industrispor over Daleelva
    industrispor
    industrispor
    Dalebrygga (475 m)
    Daleura (29 m)
   
    430,09 km Hellestræ hp (1936-?) ved sideveg til E16(B) (C) 4 moh.
    Stanghelle bru (Straumen) (33 m)
    432,22 km Stanghelle st (1883-) 2,5 moh.
   
    Hettatunnelen (1 243 m / ca 170 m - gamlelinja del av E16)
   
    (ca 465 m - gamlelinja delvis del av E16)
   
   
   
  
   Fossmarkli hp (1936-?) (B) 15 moh.
   Vetle Fossmark I-tunnelen (38 m)
  
  
   Vetle Fossmark II-tunnelen (93 m)
  
    Store Fossmarktunnelen (742 m)
    Skreia I-tunnelen (300 m)
   
    Skreia II-tunnelen (662 m / ca 80 m)
   
    (ca 100 m)
   
   
    atkomst til kai og naust
   
    sideveg til E16
    440,53 km Vaksdal st (1883-) 16,0 moh.
    Vaksdal bru (22 m)
    Vaksdaltunnelen (180 m)
    Boge I-tunnelen (70 m)
    Boge II-tunnelen (81 m)
    442,36 km Bogegrend hp (1938-) (B) 10 moh.
   
    E16 vidare mot Langhelle på gamlelinja (B)
    Bogelia kvelv I (92 m)
    Bogelia kvelv II (37 m)
    Bogelia kvelv III (30 m)
    Bogelia kvelv IV (83 m)
    Bogelia kvelv V (109 m)
    Kjenestunnelen (410 m)
    Djupedalselva
    Hananipatunnelen til Trengereid (1971, 6 096 m) [8]
    (444,21 km) Langhelle hp (1936-71) 14 moh.
    Sporet fjerna 1981 Langhelle-Trengereid
   
    arbeidsinnslag til Hananipatunnelen
   
    ved Langhelle (ca 180/375 m [9] )
   
    (ca 30 m)
   
   
    ved Sandvika (ca 20 m)
    (447,58 km) Stavenesli hp (1919-70) ved sideveg til E16[10] (B) 14,1 moh.
   
    Leagjelet (ca 65 m)
    skredoverbygg Nesgjelet (ca 20 m)
   
    Seiasteinen, aust for Hana (ca 330 m)
   
   
    skredoverbygg Askebotn (ca 30 m)
   
    ved Skansen (ca 735 m / ca 1100 m [11])
   
    eldste sporet er rast ut nord for Raudberg
   
    arbeidsinnslag til Hananipatunnelen
   
   
    atkomst på traktorveg til E16
    Bergsfossen
   
    sør for Raudberg (ca 340 m) / Hananipatunnelen
   
   
    Trengereid spor 2 tunnel (1955, 54 m) [12]
   
    452,41 km Trengereid st (1883-) ved sideveg til E16 15,7 moh.
    Trengereid I-tunnelen (83 m)
    Sunnesbekktunnelen (83 m)
    Trengereid II-tunnelen (116 m)
    Slåttabekktunnelen (20 m)
    Risnes I-tunnelen (26 m)
    Glamregjelselva
    Risnes II-tunnelen (92 m)
    industrispor Risnes kalkverk
    Risnes III-tunnelen (291 m)
    453,75 km Risnes hp (1935-?) [13] (B) (C) 11 moh.
    Risneselva
   
    Romslo I-tunnelen (581 m)
    Flotenelva
   
   
    Romslo II-tunnelen (377m)
    455,1 km Romslo hp (1935-91) [14] (B) 10 moh.
   
    Romslaelva
   
    Songstad I-tunnelen (583 m / ca 40 m)
    Risparelva
   
   
   
    Songstad II-tunnelen (330 m)
    Songstadelva
    Songstad III-tunnelen (295 m)
   
    Holebekken
    Herlandtunnelen (1966, 781 m)
    (457,92 km) Herland hp (1916-66) [15] (B) 6 moh.
    Holaelva
   
   
   
    veg på gamlelinja til Herland og sideveg til E16
    458,63 km Takvam hp (1966-)[16] (B) 6 moh.
    Storelva
    Takvamtunnelen (251 m)
   
    Tunestveit-tunnelen (1964, 61 m)
   
    459,36 km Tunestveit sporveksel
    Munkelva
    Arnanipatunnelen [17] (1964, 2 190 m) til Arna st
    Tveitaelva
    Tunes hp (1935-?)
    Tunestunnelen (ca 100 m) (C)
    463,13 km Garnes st[18] (1883-1964) 21,2 moh.
    Garnesvegen Fv276
    Seimsmark hp (1941-?)
    industrispor Storaneset, no: sidespor NJK[19]
    Ådnavegen × Garnesvegen Fv276/Fv277 (rundkjøring)
    466,79 km Arna gamle st (1883-1964) [20] 21,4 moh.
   
   
    (461,93 km) Arna st (1964) 8,0 moh.
    Arnaelva og utløp til Arnavågen
    Ulrikentunnelen (1964, 7 670 m) til Bergen
    Strutelva
    468,77 km Arnatveit hp (1931-?) (B) (D) 43 moh.
    Hardangervegen Rv580
    471,32 km Espeland hp (1899-1964) 70,6 moh.
    Skåldalselva
    Lonaelva frå Haukelandsvatnet
    Lonaleitet
    Haugaelva / Haukelandsvatnet
   
    474,29 km Haukeland st (1883-1964) 81,6 moh.
    Søylentunnelen (89 m)
    475,4 km Bratland hp (1958-?) (C) (D) / Søylevatnet 83 moh.
    Bratlandtunnelen (258 m)
    Grimentunnelen (123 m) / Grimevatnet
    477,1 km Grimåsen hp (1924-?) (C) (D) 86 moh.
    Hardangervegen Rv580
    Helldal I-tunnelen (24 m)
    Helldal II-tunnelen (29 m)
    478,92 km Helldal hp (1886-?) 68,4 moh.
    industrispor Frank Mohn
    481,05 km Midttun hp (1925-?) (D) 57 moh.
   
    Nesttunelva (18 m)
    Nesttun-Osbanen (1894-1935)
    482,54 km Nesttun st (1883-1965) 31,2 moh.
    Nesttun (2010-) Bybanen i Bergen
   
    483,36 km Kloppedal hp (1930-65) [21] (B) (D) 21 moh.
   
    484,12 km Hop st (1883-1965) [22] (D) 17,5 moh.
    484,86 km Paradis hp (1932-65) (2010-) (D) 10,5 moh.
    Bybanen i Bergen til Kronstad
   
    Olderhaug hp (1935-?) [23]
    486,33 km Fjøsanger st (1883-1965) 8,2 moh.
    Kristianborg hp (1930-?)
   
    Minde Allé Fv253
    488,80 km Minde st (1889-1965) 18,3 moh.
    Minde godsterminal
   
    489,00 km Solheim sporveksel
    Inndalsveien Rv582
    Bybanen i Bergen frå Paradis
    489,63 km Kronstad st (1913-2000) (2010-) 21,5 moh.
    sidespor / Bybanen i Bergen til Florida
    490,00 km Solheimsviken st (1883-1913) 10,0 moh.
    Kronstad-tunnelen (464 m)
    Strømmen
    Florida (2010-) / Bybanen i Bergen frå Kronstad
    Ulrikstunnelen frå Indre Arna / Nygårdsparken-tunnelen (ca 200 m)
    492,00 km Bergen gamle st ved Lille Lungegårdsvann (1883–1913)
    Hamnebane nord 1 om Vågsalmenning og Bryggen til Festningskaien (1884-1913?) [24] [25] [26]
    Bergensbanen frå Arna st / Bybanen i Bergen frå Florida
    Hamnebane vest til Dokken (1955)
    Nygårdshøyden-tunnelen (ca 900 m) (D)
    Dokken / Bystasjonen (2010-)
    Nonneseter (2010-)
    Hamnebane nord 3 tunnel (1921, 1 421 m)
    (471,25 km) Bergen st (1913-) 3,9 moh.
    Hamnebane nord 2 gjennom Kaigaten (1913-21?) / Byparken (2010-) [27]
   
    Sverresborg-tunnelen (ca 90 m)
    Rothaugen-tunnelen (ca 130 m) / Skoltegrunnskaien, Bontelabo og Festningskaien
    Skuteviken og Slaktehuset i Sandviken

Avvikande avstandar i parentes () markerer avstandar på nedlagt linje eller "nye Vossabanen" inn mot Bergen.

Garnes-Midttun er veterantoget si rute.

Rosa strekningar er der jernbanelinja er omlagt og spor er fjerna:

  • Bergen-Kronstad (1883-linja): stort sett brukt til veg
  • Minde-Midttun: for det meste sykkelsti [28]
  • Ved Herland: sykkelsti/lokalveg
  • Raudberg-Hana: skogsveg, bruk på eige ansvar til gang- og sykkelveg [29] [30] [31]
  • Hana-Stavenes: lokalveg til eigedommane, eigd av Vaksdal kommune
  • Stavenes-Langhelle: mest skogsveg, bruk på eige ansvar til gang- og sykkelveg
  • Langhelle-Bogegrend: truleg lik traséen for noverande E16
  • Ved Tunestveit, Songstad, Romslo, Hana, Langhelle, Skreida, Fossmarkli og Stanghelle: små omlagde strekningar
  • Dale-Bolstadøyri: E16, utanom Dalseid-Verpelstad som er lokalveg - muleg sykkelveg ?
  • Bolstadøyri-Evanger: delvis noverande E16, feks Jørnevik-Kattegjelet, men siste biten rundt Hernes (Hærnesvik) er lokalveg
  • Bulken-Voss: for det meste ny E16

Raude strekningar er jernbane som er i bruk.

Blå strekning - Bybanen i Bergen - er tatt med her fordi den tangerer Vossebanen, som feks på Kronstad og ved Strømmen/Florida.
Linjemarkeringane er ikkje detaljerte, og skissa skal berre visa at denne bana på nokre stader følgjer same trasé som Vossebanen.

Ein del elvar, vatn og fjordar er tatt med sidan det er viktige landskapselement langs store delar av jarnbanestrekninga.

Nesttun stasjon på Vossabanen var samtidig endestasjon for Osbanen, men det var aldri forbindelse mellom linjene. Osbanen var heile tida "tertiærjarnbane" (dvs tredjeklasse) - smalspora med sporvidde 750 mm som Urskog-Hølandsbanen (veteranjarnbana Tertitten[32]), mens Vossabanen var bygd med meir vanlege 1067 mm smalspor. Vossabanen var i 1904 ferdig ombygd til normalspor 1435 mm, fem år før opninga av Bergensbanen i 1909. [33]

Malen er opphavleg henta frå bokmålswikipediaen: Gamle Vossebanen.

KartleggingsreferansarEndra

Informasjon til linjekartet er henta frå ulike kartkjelder. Høgd over havet og lokalisering av stasjonar, haldeplassar, tunnelar og gamle sporstrekningar er dei vanlegaste data frå desse karta.

A Vossakart Merk Djukastein: avstand 2690 m til Bulken st og 5440 m til Voss st

B Kart i skolen Topografisk kart og Historiske flyfoto Bergen 1951

C Gule sider, kart

D Bergen kommune sine kart Teknisk kart 1:1000 og Bykartet 1957 for sidespora til hamna

Les også Gamle Vossabanen Kulturminneutredning, Byantikvaren 2006.


KjelderEndra

  1. Banedata 2004 s. 159: «Strekningen Bergen-Nesttun-Garnes-Tunestveit ble nedlagt for alminnelig trafikk fra 1.8.1964 i forbindelse med åpningen av banen gjennom Ulriken, men lokaltrafikken Bergen-Nesttun fortsatte frem til 31.1.1965 for Bergen og Fana kommuners regning med NSB som utøver. Etter nedleggelsen av ordinær trafikk på gamlelinjen fra Bergen over Nesttun og Garnes til Tunestveit ble strekningene Bergen-Midttun og Tunestveit-Garnes-Seimsmark benyttet som sidespor for vognlaster. Strekningen Minde-Midttun ble nedlagt for all trafikk 1.3.1980, samtidig som strekningen Seimsmark-Midttun ble gjenåpnet for vognlaster. Den elektriske driften ble nedlagt fra 31.1.1965, mens elektrisk drift ble reetablert Bergen-Kronstad på 1990-tallet. NSB Gods innstilte sin godstrafikk på strekningen Tunestveit-Seimsmark fra 03.2001, mens sporet fra Bergen til Minde fortsatt benyttes for godstrafikk. NJK Gamle Vossebanen driver veterantog på strekningen Garnes-Midttun fra 1994.»
  2. Kommuneplanens arealdel 2006-2017 (2025) s. 29
  3. Snøskred tar fem liv, linjeomlegging
  4. Skrednett, sjølve kartet
  5. http://aunor.net/2005.11.20/2.htm
  6. http://www.jernbane.net/db/type.asp?ID=162
  7. http://www.bergensregionkart.no/ Høgde over havet
  8. http://no.wikipedia.org/wiki/Hananipatunnelen
  9. http://www.vaksdalhistorielag.org/wiki/index.php?title=Langhelle Frå 1928 har jarnvegen gått i tunnel frå Leinelva til Djupedalen.
  10. http://www.jernbane.net/db/dispenhet.asp?enhet=9053&kat=Stasjoner&katID=5
  11. http://tib.bergen360.no/-/bulletin/show/60340_gamle-vossabanen-ved-hana?ref=mst Lang tunnel (ca 1100 m) bygd før 1951.
  12. http://www.jernbane.net/db/dispenhet.asp?enhet=4537&kat=Stasjoner&katID=5
  13. http://www.nebysamlingene.com/jernbane/bergensbanen/trengereid_bergen1.htm
  14. http://www.nrk.no/nyheter/distrikt/hordaland/programmer_nrk_hordaland/sprakspalten/1.6479308
  15. http://www.jernbane.net/db/dispenhet.asp?enhet=9070&kat=Stasjoner&katID=5
  16. http://www.jernbaneverket.no/no/Jernbanen/Stasjonssok/-T-/Takvam/
  17. http://no.wikipedia.org/wiki/Arnanipa_(tunnel)
  18. http://njk.no/gamle-vossebanen-tog-i-vesterled
  19. http://njk.no/gamle-vossebanen-tog-i-vesterled
  20. http://www.bygdanytt.no/artikler/article1164284.ece
  21. http://www.nrk.no/nyheter/distrikt/hordaland/programmer_nrk_hordaland/sprakspalten/1.6246050
  22. http://www.geocaching.com/seek/cache_details.aspx?guid=93f1a061-208c-4604-a1a3-ad0eb06691a7 Lokalisering
  23. http://folk.uib.no/fciop/Downloads/MR/PhotoGallery/Olderhaug1.jpg
  24. http://www.facebook.com/l.php?u=http%3A%2F%2Ffotomuseum.bergen360.no%2F-%2Fimage%2Fshow%2F1924458_jernbanenettet-i-bergen-til-og-med-1964&h=nAQFDclXl
  25. http://fotomuseum.bergen360.no/-/image/show/1987606_jernbanen-paa-tyskebryggen-ca-1910
  26. http://vossebanen.wordpress.com/
  27. http://www.facebook.com/l.php?u=http%3A%2F%2Ffotomuseum.bergen360.no%2F-%2Fimage%2Fshow%2F1924458_jernbanenettet-i-bergen-til-og-med-1964&h=nAQFDclXl
  28. http://www.geocaching.com/seek/cache_details.aspx?guid=93f1a061-208c-4604-a1a3-ad0eb06691a7
  29. http://www.vaksdal.kommune.no/artikkel.aspx?MId1=1&AId=377&Back=1
  30. http://tib.bergen360.no/-/bulletin/show/60340_gamle-vossabanen-ved-hana?ref=mst
  31. http://bergenbibliotek.no/cgi-bin/websok-portal?mode=p&st=p&tnr=147814&tpid=23115 "Fra Roa til Bergen : boken om Bergensbanen", Aspenberg, Nils Carl: «Strekningen forbi Stavenesli er i dag en av de lengste nedlagte strekningene som ligger brakk. I alt er over 50 tunneler tatt ut av bruk. Noen er blitt veitunneler, andre er sprengt bort, men mange ligger fortsatt der, klare til å utforskes for den som vil drive jernbanearkeologi.» "Over 50 tunneler" må vera på heile strekninga Trengereid-Stanghelle.
  32. http://www.u-hb.no/index.php
  33. http://www.nrk.no/sf/leksikon/index.php/Bergensbanen_(Oslo-Bergen)

BakgrunnsstoffEndra

Frå 1884 til 1921 gjekk det godstog på Bryggen, det var det såkalte "hamnesporet" som kom frå den gamle stasjonen ved sørsida av Lille Lungegårdsvann. Det gjekk fint å dra godstoga over trebryggene med dei relativt små lokomotiva på den første smalspora banen, men det fungerte ikkje når jernbanen oppgraderte til normalspor i tida før 1909. Etter dette blei derfor vognene dradd over Bryggen med hestar, og trafikken gjekk etterkvart ganske mykje tilbake.  I tre år gjekk det eit sidespor frå Sandvikstrikken ved Mariakirken ned til Bradbenken (1897-1900), men dette var svært ulønnsamt og blei lagt ned.  Den nye trikkelinja på Bryggen opna 22. januar 1923, etter at jernbanetunnelen frå den nye stasjonen til Koengen var opna to år før, og traseen til hamnesporet for jernbanen over Bryggen var ledig. Det nye hamnesporet greina seg vidare til Skoltegrunnskaien og Skuteviken. Møhlenpristrikken, linje 3, hadde endestopp i Slottsgaten fram til 1938. Sidan Bryggen stadig blei oversvømt ved stor flo, heva dei då opp gatenivået frå Nikolaikirkealmenningen ut til Dreggsalmenningen. Då blei linje 3 forkorta med 200 meter - så då gjekk ikkje den meir enn halvveges på Bryggen. Linja blei nedlagt 23. februar 1950 og erstatta av Bergens første trolleybuss.  Sjå "Sporveien i Bergen : 1897-1997" av Hodne og Grytten (s.112,117,172,216). http://www.nb.no/nbsok/nb/132ee67b7ad0d70603992585dba4e41b?index=0#133  http://no.wikipedia.org/wiki/Trikken_i_Bergen#Linje_3